حسنعلى خان افشار

60

سفرنامه لرستان و خوزستان ( فارسى )

مانند دربار سلطنتى عمل مىكند . والى اضافه بر مقام حكومتى از نظر مذهبى هم از نفوذ والايى برخوردار است . والى در حال حاضر مبلغ بيست و چهار هزار تومان ديوان عقب افتاده دارد . « معتمد » اخيرا اين منال ديوانى را از او مطالبه نمود اما نتوانست وجهى دريافت كند . سكنهء حويزه مردمى فقير هستند و خود والى هم به دشوارى مىتواند چنين مبلغى را تهيه كند . او مرد متين و با شخصيتى نيست و معمولا در بين مردم خوزستان محبوبيتى ندارد . « 1 » برپايهء گزارش‌هاى موجود « 2 » مولى فرج الله به سبب ناتوانى در پرداخت ديون خود مدتى در كرمانشاه زندانى بوده است . در اردوكشى معتمدالدوله به خوزستان و سركوبى محمد تقى خان بختيارى و شيخ ثامر خان كعبى ، سمت مشاور معتمد را داشته است . معتمد با وجود ناخشنوديى كه از مولى فرج الله به‌خاطر پرداخت نكردن ديون مالياتى داشت ، ناچار شد او را جانشين قدرت‌هاى سركوب شده كند و به‌عنوان حاكم محلى خوزستان برگزيند . آنچه كه پيدا است ميان معتمد و مولى فرج الله - گويا بر سر مسائل مالياتى - دوباره اختلاف پديد آمد و معتمد او را به تهران فرستاد . او تا سال 1263 ق . در تهران زندانى بود ، اما با مطرح شدن اختلافهاى مرزى ايران و عثمانى و آمدن سفير آن كشور به ايران جهت عذرخواهى دولت متبوعش از حمله به خرمشهر و كشتار زائران كربلا ، حاجى ميرزا آقاسى او را در برابر بازسازى سد رودخانه هاشم در هويزه ، آزاد كرد و حكومت خوزستان را نيز به او سپرد . مولى فرج الله در روزگار شاه مرد حكومت خوزستان را در دست داشت . در سفرنامهء حاضر به همكاريش با عمال دزفول در بالا كشيدن ماليات خوزستان اشاره شده است « 3 » و برپايهء گزارش مشير الدوله هنگام بستن سد به دست مردان قبيله‌اش به قتل رسيد « 4 » . در اين گزارش تاريخ دقيق مرگ روشن نشده است ازاين‌رو نمىدانيم پيش از آمدن سهام الدوله بوده است يا هنگام حكومت او اين قتل روى داده است . در ديگر گزارش‌ها نيز برخورد سهام الدوله با مولى فرج الله چندان نمود يافته است .

--> ( 1 ) . لايارد . . . ، سيرى در قلمرو بختيارى ، ص ص 79 - 80 . ( 2 ) . نك : همانجا ، ص 78 ، 80 - 81 ؛ مشير الدوله ، رساله سرحديه ، ص ص 40 ، 90 ؛ كسروى ، تاريخ پانصدساله خوزستان ، ص 124 ، سپهر ، ناسخ التواريخ ، ج 2 ، ص ص 96 - 197 . ( 3 ) . نك : متن ، ص 150 . ( 4 ) . مشير الدوله ، رساله سر حديه ، ص 90 .